(ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗ) Πριν δώσουμε το σημαντικό αυτό κείμενο στους φίλους αναγνώστες του "Φυλλομάντη", οφείλουμε να αποτίσουμε ελάχιστο φόρο μνήμης στο ζεύγος του Οκτάβ και της Μέλπως Μερλιέ και στην τεράστια προσφορά τους όχι μόνο στην πατρίδα μας, αλλά και ευρύτερα στα Γράμματα και στην οικουμενική διάσταση του ουμανιστικού Πολιτισμού. Το ζεύγος Μερλιέ είναι Παράδειγμα από πολλές απόψεις: δίδαξαν τη στράτευση στο έργο και την προσφορά, και ότι το έργο ζωής του καθενός μπορεί να είναι χάριν της κοινότητας και των ευγενικών ιδανικών του ανθρώπου. Το κάνουμε παρουσιάζοντας συνοπτικά τη ζωή τους. Ο Μερλιέ Οκτάβιος(Merlier Octave) γεννήθηκε στο Ρουμπαί της Βόρειας Γαλλίας το 1897 και πέθανε στην Αθήνα το 1976. Γάλλος φιλόλογος, ιστορικός, διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών (1925-1961) και θερμός φιλέλληνας. Εγκαταστημένος οικογενειακά στο Παρίσι από το 1908, πήρε το 1915 μπακαλορεά κλασικής φιλολογίας και φιλοσοφίας, στρατεύτηκε αμέσως, πολέμησε στο Βερντέν και αλλού, τραυματίστηκε και παρασημοφορήθηκε. Το 1919-1920 σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή της Σορβόννης παρακολουθώντας και μαθήματα στην Ecole Pratique. To 1923 γνωρίστηκε με τη Μέλπω Λογοθέτη-Μερλιέ, και παντρεύτηκαν. Εκείνο τον καιρό, η τραγωδία στη Μικρασία τον είχε συγκλονίσει, καθώς από δυο Σμυρνιές και μια Κυπριώτισσα άκουσε “τον πιο σπαραχτικό θρήνο για τον Ελληνισμό, που είχε δολοφονηθεί· για την προδοσία των Μεγάλων Δυνάμεων”, καθώς ο ίδιος έγραψε. Το 1925 ήρθε στην Ελλάδα, καθηγητής στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών (από το 1938 διευθυντής του έως το 1961), κρυφή ελπίδα και φανερό στόχο του την αποκατάσταση και ανάπτυξη των κλονισμένων, από το “Μικρασιατικό”, ελληνογαλλικών σχέσεων, ιδίως των πολιτιστικών και ηθικών. Αναπτύσσει δράση έντονη, ενώ από το 1930, μαζί με τη Μέλπω, οραματίζονται και θεμελιώνουν το “Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών”. Το Νοέμβριο του 1940, επιστρατεύεται στην Αθήνα ως μυστικός πράκτορας της Ελεύθερης Γαλλίας, αλλά το Μάιο του 1941 συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς, φυλακίζεται στου Αβέρωφ, ενώ το Βισύ τον παύει από τη θέση του, και στέλνεται εξορία στο Aurillac, τον Αύγουστο. Εκεί, μπήκε στην Αντίσταση. Το Νοέμβριο του 1944, αποκαταστάθηκε και ξαναγύρισε στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1945, διευθυντής του Ινστιτούτου. Είναι γνωστός εδώ ο ρόλος και η δράση του: εξασφαλίζει υποτροφίες και στέλνει αθρόα Έλληνες για σπουδές στη Γαλλία. Πολλοί απ' αυτούς διέπρεψαν, όπως ο Ίανης Ξενάκης, ο Νίκος Σβορώνος, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Κονδύλης, ο Κουλεντιανός κ.ά. Απλώνει, ακόμη, τη δραστηριότητα του Ινστιτούτου σε ευρύτερη κλίμακα, με την οργάνωση διαλέξεων, συνεδρίων, εκθέσεων, σειρών εκδόσεων κ.ά. Και για κορύφωμα, έρχεται η λειτουργία, ανεξάρτητου πια, του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών. Ο Μερλιέ είχε πραγματώσει τον στόχο του: οι ελληνογαλλικές σχέσεις είχαν αποκατασταθεί, με μεγάλη συμβολή του ζεύγους. Ωστόσο το 1961 ο Μερλιέ ανακλήθηκε. Δεν είναι αβάσιμη η υποψία ότι τούτο οφείλεται στην αντιζηλία του εν Ελλάδι γαλλικού διπλωματικού σώματος, που έβλεπε να επισκιάζεται. Γυρίζοντας, όμως, στη Γαλλία, διορίστηκε καθηγητής της νεοελληνικής γλώσσας και φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Aix-en-Provence, όπου συνεχίζοντας τη δράση του ανέπτυξε εκεί τις γνώσεις των Γάλλων για τη νεώτερη Ελλάδα και τον πολιτισμό της, με κύκλο νεοελληνιστών, με εκδόσεις, με περιοδικό κ.ά. Συνταξιοδοτήθηκε το 1971 οπότε και ξαναγύρισε στην Ελλάδα και αφοσιώθηκε πια στην ανάπτυξη του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών ως την τελευταία του στιγμή. Το συγγραφικό έργο του είναι πολύπλευροκαι εκτεταμένο, με κύριο τομέα του τη νέα ελληνική γλώσσα και φιλολογία .
Η σύζυγός του Μερλιέ-ΛογοθέτηΜέλπω γεννήθηκε στην Ξάνθη το 1890 και πέθανε στην Αθήνα το 1979. Σπούδασε μουσική στη Δρέσδη, τη Γενεύη, τη Βιέννη και ύστερα στο Παρίσι. Από το 1920 ως το 1925 ανέλαβε τη διδασκαλία της νέας ελληνικής κοντά στον Υμπέρ Περνό στη Σορβόννη. Τότε γνωρίστηκε με τον σπουδαστή Οκτάβιο Μερλιέ και τον παντρεύτηκε. Όταν εκείνος διορίστηκε το 1925 καθηγητής στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, τον ακολούθησε. Οι μουσικολογικές γνώσεις της την κατεύθυναν, κυρίως, στην παράδοση της εκκλησιαστικής και λαϊκής ελληνικής μουσικής. Ωστόσο, στην Αθήνα σαν έφθασε, τη συγκλόνισε το δράμα του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Και, του πόνου των προσφύγων την ηχώ, σκέφθηκε, τότε, πώς θα μπορούσε να καταγράψει, αναστηλώνοντας, έτσι, το τραγικά γκρεμισμένο παρελθόν τους. Ο σύντροφός της την στήριξε με όλες του τις δυνάμεις. Έτσι, λοιπόν, ίδρυσε το “Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο” και το “Αρχείο Μικρασιατικής Λαογραφίας”, που ενοποιούμενα, αργότερα, θα αποτελέσουν το “Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών”. Το πρώτο απ' αυτά την απασχολεί από το 1929 ως το 1931 και εκδίδει 222 δίσκους με 662 τραγούδια και μελωδίες. Αφοσιώθηκε τελικά στο Κ.Μ.Σ. ως την τελευταία της αναπνοή. Πάθος της, η Μικρασία. Και προσπάθειά της μοναδική η αναστήλωσή της με προεκτάσεις πολύτιμες για την επιστήμη αλλά και για την αποκατάσταση της εθνικής ταυτότητας του Ελληνισμού.
...Το κείμενο "ο Σεφέρης και ο Ελληνισμός" (όπου "ελληνισμός" στην γλώσσα της εποχής σημαίνει "ελληνικότητα"), γραμμένο το 1974, είναι κείμενο "βασικής παιδείας". Το βρήκαμε στην ιστοσελίδα "Μυριόβιβλος Βιβλιοθήκη" (www.myriobiblos.gr) σε πολύ καλή μετάφραση από τον Ξεν. Καράκαλο. Θεωρείται δικαίως κλασσική δοκιμιακή παρουσίαση του έργου του Γιώργου Σεφέρη, αλλά και του Φωτός που διαχέεται από την σύγχρονη ελληνική ποίηση. Μέσα από τις αποχρώσεις του ρομαντισμού αναδεικνύει τα δύο κεντρικά νήματα του Σεφέρη: τον ελληνοκεντρισμό, τον ανθρωποκεντρισμό. Μέσα από τον χαμηλό τονισμό της τραγικότητας και στο ημίφως της νοσταλγίας, δείχνει να ξέρει πολύ καλά το θέμα της: Τη σχέση της ελληνικότητας με το βάθος της παράδοσής της, μια σχέση ριζική μα και δύσκολη. Εντάσσεται στην ξεχωριστή και γόνιμη ακολουθία του γαλλικού φιλελληνισμού και των ελληνικών σπουδών (κλασσικών και νεοελληνικών) του εικοστού αιώνα. Οι ποιητές Ρενέ Σάρ και Πώλ Ελυάρ, οι ελληνιστές Ζακλίν ντε Ρομιγί, Ζαν-Πιέρ Βερνάν, Πιέρ Βιντάλ-Νακέ, ο Ζυλ Ντασέν, είναι μερικοί από τα γνωστά ονόματα αυτής της ακολουθίας. (Νοέμβριος 2008, Γιάννης Μεμαίος)
- * - * - * -
Ο Σεφέρης και ο Ελληνισμός
ΜΕ ΕΠΕΥΦΗΜΙΕΣ και τραγούδια συνοδεύει στον τάφο η Ελλάδα τις μεγάλες φωνές που σωπαίνουν για πάντα. Τι ωραία φιλοφροσύνη για τον πανηγυρισμό, ύστερ' από την επικήδεια τελετή. Της εισόδου του Λόγου στο βασίλειο της δόξας! Όταν, το 1952, πέθανε ο μεγάλος Βεάκης, η σορός του πέρασε, μόλις τέλειωσε η νεκρώσιμη ακολουθία, μέσα από ‘να πλήθος που χειροκροτούσε για τελευταία φορά, όπως στό τέλος μιας από τις συγκλονιστικές παραστάσεις του, τον τραγικό ηθοποιό που δεν θα τον ξανάκουγε πια. Όταν το 1943, στην Kατοχή, πέθανε ο βάρδος του ελληνισμού Κωστής Παλαμάς, ο λαός της Αθήνας, με επικεφαλής τον Άγγελο Σικελιανό, τον συνόδεψε ως τον τάφο του κι άφησε να αντιλαλήσει πάνω από το λείψανό του, τη στιγμή της ταφής του, ο εθνικός ύμνος· και τραγουδήθηκε τόσο δυνατά απ' αυτό το ποτάμι των φωνών, που ακούστηκε ως τους πρόποδες της Ακρόπολης. Στο Γιώργο Σεφέρη επιφυλάχτηκε μια άλλη τιμή. Οι πολυάριθμοι νέοι πού 'ρθαν φέρνοντάς του ο καθένας ένα λουλούδι, τραγούδησαν γύρω από το φέρετρό του, την ώρα που το οδηγούσαν στο κοιμητήριο, ένα από τα μελοποιημένα ποιήματά του. Να μιλήσω για μιαν άλλη ανώνυμη τιμή; Έχω χαρισμένο από τον Γιώργο Κατσίμπαλη, ένα στιλέτο, που, πάνω στη λάμα του, αυτός που τό ‘φτιαξε, έχει χαράξει τούτους τους δύο στίχους: «Κοπέλλα μαυρομαντηλού, μην παίζεις με τα ψάρια, μπορεί μαχαίρια να γινούν και σφάζουν παληκάρια.» Υπογραφή: «Σεφέρης».
Οι Μεγάλοι Έλληνες ποιητές δεν έχουν ηλικία
ΝΑΙ. Οι μεγάλοι ποιητές της σημερινής Ελλάδας είναι σαν τις λέξεις-θεμέλια της γλώσσας τους: η γέννησή τους φτάνει ως τις αρχές του ελληνισμού. Ενώ ο Καβάφης (1863-1933) ειν' ένας Αλεξανδρινός της ελληνιστικής εποχής, ο Σικελιανός (1884-1951), ο Παλαμάς (1859-1943), ο Σολωμός (1798-1857) είναι όλων των εποχών. Ακόμη και ο Παπαδιαμάντης (1851-1911) μοιάζει μ΄έναν δευτέρας τάξεως εθνικό θεό χαμένον ανάμεσά μας. Έχοντας με τρόπο αξιοθαύμαστο επιζήσει της καταστροφής του ναού του, που, χωρίς άλλο, μεταμορφώθηκε σε παρεκκλήσι αγίου, σε χρόνια πολύ μακρυνά, κατόρθωσε να μείνει ζωντανός ως τις ημέρες μας, αφού προηγουμένως κρύφτηκε ανάμεσα στους αναχωρητές και τους Πατέρες της Εκκλησίας· κι ύστερα ανακατεύθηκε -αγνώριστος και φίλος- με τους παλιούς μοναχούς, τους σοφούς και φρόνιμους του αιώνα του.
Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Σεφέρης έχει γεννηθεί, όπως αναφέρουν τα Ληξιαρχικά Βιβλία, το 1900, στην αρχή, δηλαδή, του αιώνα. Για μένα η γέννησή του φτάνει ως τη δεύτερη χιλιετηρίδα προ Χριστού. Είναι σύγχρονος του Ελπήνορα, των συντρόφων του Οδυσσέα -που φάγανε τ' αργοκίνητα κοπάδια του Ήλιου- , σύγχρονος του Ορέστη, που σκόνταψε στις πέτρες των Μυκηνών· σύγχρονος της Ελένης, που ξέρει καλά πως δεν έφτασε ποτέ στην Τροία: «Στις Μυκήνες, λέει, σήκωσα τις μεγάλες πέτρες και τους θησαυρούς των Ατρειδών και πλάγιασα μαζί τους στο ξενοδοχείο της «Ωραίας Ελένης του Μενελάου»· χάθηκαν μόνο την αυγή που λάλησε η Κασσάνδρα μ' έναν κόκορα κρεμασμένο στο μαύρο λαιμό της...» Είναι σύγχρονος του Οιδίποδα, της Αντιγόνης, του Σωκράτη... «Χώρες του ήλιου και δεν μπορείτε ν' αντικρύσετε τον ήλιο». «Χώρες του ανθρώπου και δεν μπορείτε ν' αντικρύσετε τον άνθρωπο».
Παράξενη μοίρα να είσαι, να έχεις γεννηθεί Έλληνας και να εξακολουθείς να είσαι άνθρωπος που εδώ και 80 γενεές οικοδόμησε τον Παρθενώνα. Το μεγαλείο του ποιητή συνίσταται στο ότι δοκιμάζει αν αξίζει τη μοίρα του. Η αγωνία του συνίσταται στο ότι αμφιβάλλει, πάντα, αν είναι άξιος αυτής της μοίρας. Συνίσταται στο ότι αναρωτιέται, αν ο τόπος και οι άνθρωποι είναι ίδιοι, αν κάτω από τη φθορά των αιώνων λησμόνησαν οι άνθρωποι κι έχασαν τη συνείδησή τους. Θα ιδούμε ότι, γι' αυτόν, το ν' αμφιβάλλει και να αισθάνεται την πληγή του, σημαίνει να βεβαιώνει, ήδη, την ύπαρξή του. Πρέπει, λοιπόν, να δεχτεί να ξαναντυθεί τον εξουθενωτικό χιτώνα του Νέσσου -την παράδοση- · πρέπει να δεχτεί να κρατήσει στ' αδύνατα χέρια του τη μαρμάρινη κεφαλή, που το βάρος της θα του τσακίσει τους ώμους. Θα περπατήσει ανάμεσα στις παλιές ακρωτηριασμένες πέτρες απ' τις οποίες είναι γεμάτη η ελληνική γη, αναζητώντας το χαμένο τόπο όπου γεννήθηκε εδώ και χιλιάδες χρόνια. Εξαντλημένος, θα ψάξει να βρει καταφύγιο μέσα στις στέρνες της σιωπής, για ν' ακούσει, μέσα εκεί, τη φωνή της ψυχής, ενώ, πάνω στις πλάκες που τις σκεπάζουν, θα τρέχουν τα πολυθόρυβα βήματα των αγκαλιασμένων από τον ήλιο και τη μάταιη ταραχή πόλεων. Τέτοια είναι, τουλάχιστον κατά ένα μεγάλο μέρος, η ελληνική ζωή του Γιώργου Σεφέρη, που θα ήθελα, τώρα, να ανακαλέσω στη μνήμη μας.
Η Γλώσσα, Εργαλείο της Θείας Χάρης
ΤΟ ΔΡΑΜΑ αρχίζει με το Λόγο, με τη Γλώσσα. Γιατί, αν την δούμε μέσα στο χρόνο, η γλώσσα είναι τόσο όμοια και τόσο ανόμοια, όσο και τα νερά ενός ποταμού, που μέσα τους δεν μπορεί κανείς να λουστεί δυο φορές [1]. Και όπως τα νερά ενός ποταμού δεν μπορούν να ξαναγυρίσουν στην κοίτη τους, έτσι δεν μπορεί, τουλάχιστον χωρίς κίνδυνο για το πνεύμα, να σταματήσει κανείς τη γλώσσα και να την ξαναγυρίσει στην αρχική της κοίτη, έστω και αν ακόμη μπορέσει να αναπλεύσει με τη σκέψη του το ρεύμα, το ήρεμο ή θορυβώδες, μιας πολυχιλιόχρονης γλώσσας. Έτσι η παιδεία του σημερινού έλληνα ποιητή οφείλει να κατέχει τη χιλιόχρονη γλώσσα του, να την ακολουθεί στην κίνησή της και το πνεύμα της και να υποτάσσεται στις μορφές και τους κανόνες της σημερινής της χρήσης. Τα υποδειγματικά μεγάλα κείμενα βρίσκονται μπροστά στον ποιητή, γραμμένα από μεγαλοφυΐες ανώνυμες -τέτοια είναι τα δημοτικά τραγούδια της Ελλάδας- , ή από μεγαλοφυΐες σχεδόν ανώνυμες τόσο είναι άγνωστες-, όπως ενός Μακρυγιάννη. Ο ποιητής έχει καθήκον, όπως έκανε ο Σολωμός, να μάθει να τα διαβάζει· εκεί θα βρει, τότε, όλη την αξιοθαύμαστη βοήθεια από την οποία μπορεί να έχει ανάγκη για να μάθει να γράφει [2]. «... κάθε λέξη τους, λέει ο Σεφέρης, σκεπάζει με ακρίβεια έναν ορισμένο συναισθηματικό χώρο, όπως τα ακίνητα φύλλα του δέντρου που έχουμε μπροστά μας αφού έσβησε ο ήλιος, σκεπάζουν ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο κομμάτι του ουρανού και τίποτε άλλο! Ξέρουμε ακόμη ότι η συνάρθρωση αυτών των λέξεων είναι η ατόφια ελληνική φωνή». Όπως ο Σολωμός -που αντέγραφε δημοτικά τραγούδια απ' όλες τις περιοχές της Ελλάδας για να μάθει αυτή την πλούσια και τέλεια γλώσσα, την ατόφια ελληνική φωνή- έτσι και ο Σεφέρης χρωστάει, χωρίς άλλο, στην ακούραστη μελέτη της ελληνικής δημοτικής, την ακρίβεια, τη λιτότητα, την υποδειγματική απλότητα της γλώσσας του -τόσο στα πεζά του κείμενα όσο και στην ποίησή του.
Η ΖΩΗ του Σεφέρη στην εξορία -για να μιλήσουμε έτσι- της Κορυτσάς, στην Αλβανία, το 1937, ύστερα το 1942, στο Κάϊρο, όπου ακολούθησε το βασιλιά της Ελλάδας και την Κυβέρνησή του, ύστερα από την κατοχή της πατρίδας του, δεν εμπόδισε τη σκέψη του να συνεχίσει την πορεία της. Η εξορία, εκούσια ή αναγκαστική, είναι πάντα οδυνηρή, αλλά για ένα πρίγκηπα του πνεύματος, γίνεται σε λίγο ένας αξιοθαύμαστος πλούτος: Δέστε τον Βίκτορ Ουγκώ. Πέντε χρόνια ύστερα από το άρθρο για την ελληνική γλώσσα, που πιο πάνω ανάφερα ένα πολύ σύντομο απόσπασμά του, ο Γιώργος Σεφέρης γράφει ένα από τα σημαντικώτερα ποιήματά του. Σημειώνουμε την ηλικία του. Στην Κορυτσά είτανε 37 χρονών. Στο Κάϊρο 42. Με τα μάτια του, όμως, ανοιχτά στον κόσμο, με το σοβαρό και στραμένο προς τα μέσα βλέμμα του των 2000 χρόνων... δίνει, ως τίτλο, στη σκέψη του: «Ένας γέροντας στην ακροποταμιά». Ο ποταμός είναι ο Νείλος. Αφού τον ανακαλέσει στη μνήμη του, ο ποιητής μιλάει για την ανάγκη να γράψει μιαν απλή γλώσσα. Τι συνέβη; Μα, ας τον ακούσουμε: «... το ποτάμι που βγαίνει από τις μεγάλες λίμνες τις κλειστές βαθιά στην Αφρική και ήτανε κάποτε θεός κι' έπειτα γένηκε δρόμος και δωρητής και δικαστής και δέλτα·που δεν είναι ποτές του το ίδιο, κατά που δίδασκαν οι παλαιοί γραμματισμένοι, κι' ωστόσο μένει πάντα το ίδιο σώμα, το ίδιο στρώμα και το ίδιο Σημείο, ο ίδιος προσανατολισμός». Γιατί, αφού θυμήθηκε την εικόνα του Νείλου, ο ποιητής μιλάει για την απλή γλώσσα που θά ‘θελε να γράψει; Εμείς, όμως, είμαστε εκείνοι που θ' ανακαλύψουμε, πίσω από την πραγματικότητα, το σύμβολο, την αναγωγή -τη μυστική εξήγηση- έλεγε, ήδη, ο Ντάντε. Το σχόλιο είναι απλό. Ο ποταμός είναι η μακρυά γραμμή ιστορίας και αδιάκοπης ζωής· είναι, επίσης, η ελληνική γλώσσα, που βγαίνει από τα βάθη των ινδοευρωπαϊκών λιμνών, και είναι, από την αρχή των χρόνων, ο Λόγος, που είναι Θεός και γίνηκε δρόμος, Βασιλική Οδός, ύστερα ένας ευεργέτης με ανεξάντλητα δώρα, ύστερα ένας κριτής -και ένα δέλτα. Και είναι αυτός που ποτέ δεν είναι ο ίδιος. Και που, ωστόσο, παραμένει πάντα το ίδιο σώμα, η ίδια κοίτη, το ίδιο σημείο, ο ίδιος προσανατολισμός.
ΑYTO το εξηγητικό σχόλιο που έκανα, ο ποιητής, φυσικά, το αντιπαρέρχεται· αυτός ακολουθεί την ιδέα του σαν το ποτάμι που κυλά τα νερά του. Ας τον ακούσουμε, όμως: «Δε θέλω τίποτε άλλο παρά να μιλήσω απλά, να μου δοθεί ετούτη η χάρη. Γιατί και το τραγούδι το φορτώσαμε με τόσες μουσικές που σιγά-σιγά βουλιάζει και την τέχνη μας τη στολίσαμε τόσο πολύ που φαγώθηκε από τα μαλάματα το πρόσωπό της κι' είναι καιρός να πούμε τα λιγοστά μας λόγια γιατί η ψυχή μας αύριο κάνει πανιά» [3]. «Ο γέρος άνθρωπος» της όχθης του Νείλου είτανε 42 χρονών. Είχε, όμως, μεσ' τα μυστικά βάθη της ψυχής του, την προοπτική των χρόνων -των αναρίθμητων- που αποχτούν όπως λέει, «... τα μάτια των ανθρώπων όταν κοιτάζουν ίσια-πέρα χωρίς το φόβο στην καρδιά τους». Έχει τα χρόνια των ανθρώπων που καταλαβαίνουν, σαν τον Νείλο, προχωρώντας ανάμεσα «... σε μεγάλους τάφους ακόμη και μικρές κατοικίες των νεκρών». ......................................................... «... εμείς το υπομονετικό ζυμάρι ενός κόσμου που μας διώχνει και που μας πλάθει». Και είναι το ίδιο μυστήριο. Ο Σεφέρης νιώθει αιχμάλωτος. «... στα πλουμισμένα δίχτυα μιας ζωής που είτανε σωστή κι' έγινε σκόνη και βούλιαξε μέσα στην άμμο αφήνοντας πίσω της μονάχα εκείνο το απροσδιόριστο λίκνισμα που μας ζάλισε μιας αψηλής φοινικιάς». Η γλώσσα δεν είναι η σωτηρία, είναι, όμως, ήδη, το εργαλείο της θείας χάρης. Ο ποιητής μπορεί και θα μπορέσει, από τώρα κι ύστερα, ν' ακούει «τα λιγοστά μας λόγια γιατί η ψυχή μας αύριο κάνει πανιά.»
Η Πορεία μεσ' από την Έρημο
ΑΣ ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΟΥΜΕ τον ποιητή στη θλίψη του. Ας δούμε, για λίγο, ποια είναι τα κάποια λόγια πού ‘χει να μας πει. Ο δυτικός προσεγγίζει την αρχαιότητα μέσω της ιστορίας, της μελέτης των μνημείων, της ανάγνωσης των κειμένων. Ένας Έλληνας είναι δικαιωματικά κάτοχος, πριν απ' αυτή τη μακρυά και αργή πορεία, επειδή ακριβώς έχει γεννηθεί Έλληνας, του δρόμου της ενόρασης, που αποτελεί τη μοίρα του, όμοιος, σ' αυτό, με το στρατοκόπο που συνήθισε ν' αναμετρά το δρόμο του με τ' άστρα. Ο ελληνιστής Σεφέρης παραμερίζει τα κείμενα που διαβάζει και σταματά για πολλήν ώρα σε μια λέξη, σε μια φράση, που θα γίνουν η αφετηρία μιας βαθειάς σκέψης, κι ίσως, ακόμη, ένας από τους σταθμούς της ποιητικής του συνείδησης. Πρέπει, λοιπόν, κι εμείς, με τη σειρά μας, να ιδούμε τους συγγραφείς και τα έργα που έχει διαβάσει. Η Ιλιάδα, η Οδύσσεια, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης, ο Πλάτων, ο Ηρόδοτος, ο Ησίοδος, ο Πίνδαρος είναι τα βιβλία πού ‘χει κάτω από το προσκεφάλι του. Στο Σεφέρη, όμως, η πολυμάθεια δεν προηγείται της ποιητικής δημιουργίας: ο Σεφέρης δεν εμπνέεται από αυτήν. Την έχει ξεχασμένη. Δεν βρίσκεται πια μεσ' τη συνείδησή του, αλλά μεσ' στο υποσεινήδητό του· ρέει μαζύ με το αίμα του στις φλέβες του. Ο Ράϊνερ-Μαρία Ρίλκε [4] γράφει κάπου στις Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε: «Για να γράψει κανείς έναν μονάχα στίχο (...), χρειάζεται νά ‘χει αναμνήσεις (...) Και δεν αρκεί μονάχα νά ‘χει αναμνήσεις. Πρέπει να ξέρει να τις ξεχνά όταν είναι πολλές και πρέπει νά ‘χει τη μεγάλη υπομονή να περιμένει να ξανάρθουν πάλι στο μυαλό του...». Αληθινές αναμνήσεις είναι, ωστόσο, και τα διαβάσματα και οι συγγραφείς με τους οποίους έχει τραφεί κανείς. Ειναι ανάγκη να εξαφανισθεί από την καινούρια δημιουργία η πολυμάθεια, για να μπορέσει, αυτή η πολυμάθεια, να δώσει, αυθόρμητα σχεδόν, ένα πλούσιο σε πείρα και ανθρωπιά έργο.
ΕΙΝΑΙ, όμως, φρόνιμο, για τον κριτικό, πριν ακολουθήσει τον ποιητή στα διαβάσματά του, να σταματήσει στις επιγραφές, όπου αποκαλύπτεται η πηγή των βασικών του στοχασμών. Ο φίλος μου Νεοκλής Κουτούζης, στον οποίο χρωστάμε μιαν αξιόλογη μελέτη με τίτλο «Ο Σεφέρης και η πιστότητα, ή από τον Πίνδαρο στο Σεφέρη», σημειώνει, με τη συνηθισμένη του λεπτολογία και οξυδέρκεια: «Δεν σταματούμε αρκετά στις επιγραφές, ή σε ορισμένα αποσπάσματα (...) ... Το γεγονός ότι ο Σεφέρης αναφέρει τον Πίνδαρο ή τον Ρεμπώ, αποτελεί μια ζωϊκή, μια πνευματική συγγένεια, που συγκροτείται (...) Η ζυγαριά μπαίνει σε κίνηση, ο ζυγός της πλάστιγγας δεν σταματά να ταλαντεύεται: ανάμεσα σε αυτόν που αναφέρει και σε αυτό που αναφέρεται δημιουργείται ένα ρεύμα ανταλλαγών απ' το οποίο ο αναγνώστης, μπλεγμένος κι ο ίδιος στο αδιάκοπο στροβίλισμά του, συγκρατεί για τον εαυτό του κάτι από μια καινούρια ζωή». Το κείμενο πού ‘χει στο νου του ο Ν. Κουτούζης είναι ο «Ερωτικός Λόγος» της πρώτης συλλογής που τιτλοφορείται «Στροφή»· και το απόσπασμα που βάζει σαν προμετωπίδα ο Σεφέρης είναι μερικοί στίχοι του Πίνδαρου που περιλαμβάνονται στον 3ο Πυθιονίκη: «Έστι δε φύλον εν ανθρώποισιν ματαιότατον, όστις αισχύνων επιχώρια παπταίνει τα πόρσω, μεταμώνια θηρεύων ακράντοις ελπίσιν» [5].
Συνδέοντας το πινδαρικό απόσπασμα του Σεφέρη μ' ένα άλλο απόσπασμα του Πίνδαρου, περιλαμβανόμενο στον 3ο Πυθιονίκη κι αυτό, που αναφέρει ο Βαλερύ, ο Ν. Κουτούζης αποδίδει ακριβώς στα γαλλικά τη συμβολή του Πίνδαρου, μεταφράζοντας έτσι αυτούς τους δύο στίχους: "O mon âme, aspire avec moins d' ardeur à l' immortalité, et mets toute la force à épuiser tout le possible" [6]
ΝΆ ‘ΜΑΣΤΕ, λοιπόν, προσανατολισμένοι προς την πραγματικότητα, προς τον κόσμο, τον απλό και ήσυχο κόσμο. Απλόν και ήσυχον; Αλλοίμονο, όχι. Κάθε άλλο παρά απλός και ήσυχος είναι ο κόσμος για έναν Έλληνα του ΧΧ αιώνα, που προσπαθεί να γνωρίσει τον εαυτό του, να προσδιορίσει τον εαυτό του στη σχέση του προς τους άλλους και προς τον υπόλοιπο πλανήτη, και να δώσει στον ελληνισμό του το νόημα. Πάρα πολλές είναι οι αναμνήσεις στο χώρο, πάρα πολλές είναι οι αναμνήσεις στο χρόνο. Τόποι άγονοι και περιορισμένοι, γεμάτοι πιο πολύ από νεκρούς παρά από ζωντανούς. Ο χρόνος είναι περιορισμένος στις διαστάσεις μιας στιγμής όμοιας με την ελληνική γη. Ο χρόνος είναι βαθύτερος από το στενό χώρο. Ο χρόνος είναι κυρίαρχος του χώρου. Κάτω από κάθε μνήμα βρίσκονται εκατό γενεές ανθρώπων. Καταλαβαίνει κανείς ότι για έναν Έλληνα η γη, ο γυμνός βράχος, έχει την αξία του απεριόριστου χρόνου. Καταλαβαίνει κανείς ότι για έναν Έλληνα, η γη της Κύπρου είναι, όχι ιερή, αλλά σάρκα της σάρκας του. Εκεί όπου ακούγεται σαν πρόσκληση η οχλοβοή της θάλασσας και του χώρου, ανεβαίνει και η σιωπή πέντε χιλιάδων χρόνων νεκρών. Αυτό είναι η πατρίδα, είναι η απεριόριστη διάρκεια. Και ο ελληνισμός είναι η πατρίδα -παντού όπου, μέσα στο χώρο και μέσα στο χρόνο, έζησαν και πέθαναν Έλληνες· παντού όπου, μέσα στο χώρο και την τωρινή στιγμή, ζουν Έλληνες και νιώθουν τον εαυτό τους σαν ένα κρίκο από την τεράστια αλυσίδα. Ο ελληνισμός, όμως, δεν είναι μονάχα ένας κόσμος, μια χώρα, μια ιδέα αθάνατη. Είναι και ο παντοτινός άνθρωπος, η παντοτινή γη, η παντοτινή αθλιότητα. Συγκρινόμενη με την πλατειά σκέψη, μ' αυτή την άχρονη μνήμη που αναπολήσαμε, πόσες φορές η σημερινή Ελλάδα δεν φάνηκε στον ποιητή μηδαμινή, φτωχή, αδειανή, ανεξήγητη! Πόσες φορές, ζώντας την καθημερινή πραγματικότητα, δεν έκανε τον ποιητή, η σημερινή Ελλάδα, να υποφέρει με τις πάρα πολύ μεγάλες αναμνήσεις της, τα πάρα πολύ μεγάλα ονόματά της, τους πάρα πολύ μεγάλους ηρωϊσμούς της και τις άμετρα πιο μεγάλες διχόνοιές της! Ας αφήσουμε να μιλήσει ο Σεφέρης: «... όλα τ' αλλάζει. Πού είν' η αλήθεια; Είμουν κι' εγώ στον πόλεμο τοξότης· Το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε». Αυτοί οι στίχοι, που ανήκουν στο ποίημα «Ελένη» το εμπνευσμένο από τον μύθο του Ευριπίδη, γράφτηκαν στην Κύπρο και δημοσιεύτηκαν το 1955. Ο Σεφέρης κουβαλούσε, κι εκεί ακόμη, την πληγή του, για την οποία έγραφε είκοσι χρόνια, ήδη, πιο μπροστά: «Όπου και να ταξιδέψω, η Ελλάδα με πληγώνει».
Η Πάλη με τη Μοίρα. Η Ελλάδα
Η ΜΟΙΡΑ μου, λέει, είναι η μοίρα του ανθρώπου που ξαστόχησε στο σκοπό του. Μήπως, όμως, είτανε ίδια και η μοίρα της χώρας και του λαού στους οποίους δίνουμε το όνομα της Ελλάδας ; Αυτό φαίνεται πως λέει ο ποίητης σ' ένα άτιτλο απόσπασμα της συλλογής «Μυθιστόρημα»: «Ο τόπος μας είναι κλειστός, όλο βουνά που έχουν σκεπή το χαμηλό ουρανό μέρα και νύχτα. δεν έχουμε ποτάμια δεν έχουμε πηγάδια δεν έχουμε πηγές, μονάχα λίγες στέρνες, άδειες κι' αυτές, που ηχούν και που τις προσκυνούμε. Ήχος στεκάμενος κούφιος, ίδιος με τη μοναξιά μας ίδιος με την αγάπη μας, ίδιος με τα σώματά μας. Μας φαίνεται παράξενο που κάποτε μπορέσαμε να χτίσουμε τα σπίτια τα καλύβια και τις στάνες μας. Κι' οι γάμοι μας, τα δροσερά στεφάνια και τα δάχτυλα γίνουνται αινίγματα ανεξήγητα για τη ψυχή μας. Πώς γεννήθηκαν πώς δυναμώσανε τα παιδιά μας;
Ο τόπος μας είναι κλειστός. Τον κλείνουν οι δυο μαύρες Συμπληγάδες. Στα λιμάνια την Κυριακή σαν κατεβούμε ν' ανασάνουμε βλέπουμε να φωτίζουνται στο ηλιόγερμα σπασμένα ξύλα από ταξίδια που δεν τέλειωσαν σώματα που δεν ξέρουν πια πώς ν' αγαπήσουν.
(Α. Η Πέτρα)
Η ωραία συλλογή «Μυθιστόρημα», (Μύθος και Ιστορία), απ' όπου είναι παρμένο αυτό το ποίημα, έχει σαν επιγραφή τους εξής δύο στίχους του Ρεμπώ: «Si j'ai du goût, ce n' est guères que pour la terre et les pierres" [7].
Ο ΣΕΦΕΡΗΣ, υπάκουος στη συμβουλή του Πίνδαρου να βάζει όλη του τη δύναμη στο να εξαντλεί τον κόσμο του δυνατού, είναι ο ποιητής τούτης της γης και τούτων των μαύρων πετρών, που είχε τραγικά εξυμνήσει πριν απ' αυτόν ο Σολωμός, όταν τραγουδούσε την Ελλάδα, «καλή ‘ν' η μαύρη πέτρα της και το ξερό χορτάρι», κι έβαζε τον άπληστο για λευτεριά Σουλιώτη να λέει: «Μια χούφτα χώμα να κρατώ και να σωθώ μ' εκείνο!».
Η πέτρα, στο Σεφέρη, είναι το ορυκτό με το οποίο είναι στρωμένη η ελληνική γη· είναι οι τεράστιοι, κυκλώπειοι, ασήκωτοι ογκόλιθοι· είναι τα ερειπωμένα, αγνώριστα υλικά των συνηθισμένων σπιτιών των εξαφανισμένων πόλεων, που κάποτε, ωστόσο, κατοικούνταν· είναι κεφάλια, σώματα, ακρωτηριασμένων τις πιο πολλές φορές αγαλμάτων, που ανακαλύπτονται παντού και πάντοτε, μεσ' στο ελληνικό χώμα. Η ελληνική, όμως, πέτρα, είναι κάτι πολύ περισσότερο απ' όλ' αυτά,είναι και σύμβολο της μοίρας των Θεών. Η συλλογή «Μύθος και Ιστορία» τελειώνει με δυό μεγάλα ποιήματα εξίσου αξιοθαύμαστα τη «Σαντορίνη» και τις «Μυκήνες». Οι πέτρες των Μυκηνών -στις Μυκήνες δεν βρίσκει κανείς παρά μονάχα πέτρες- κουβαλούν απάνω τους τόσα εγκλήματα και αίμα όσους και αιώνες.
ΜΥΚΗΝΕΣ «Δος μου τα χέρια σου, δος μου τα χέρια σου, δος μου τα χέρια σου. Είδα μέσα στη νύχτα Τη μυτερή κορυφή του βουνού Είδα τον κάμπο πέρα πλημμυρισμένο Με το φως ενος αφανέρωτου φεγγαριού Είδα, γυρίζοντας το κεφάλι Τις μαύρες πέτρες συσπειρωμένες Και τη ζωή μου τεντωμένη σα χορδή Αρχή και τέλος Η τελευταία στιγμή· Τα χέρια μου.
Βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες· τούτες τις πέτρες τις εσήκωσα όσο βάσταξα τούτες τις πέτρες τις αγάπησα όσο βάσταξα τούτες τις πέτρες, τη μοίρα μου. Πληγωμένος από το δικό μου χώμα τυραννισμένος από το δικό μου πουκάμισο καταδικασμένος από τους δικούς μου θεούς, τούτες τις πέτρες.
Ξέρω πως δεν ξέρουν, αλλά εγώ που ακολούθησα τόσες φορές το δρόμο απ' το φονιά στο σκοτωμένο από το σκοτωμένο στην πληρωμή κι' από την πληρωμή στον άλλο φόνο, ψηλαφώντας την ανεξάντλητη πορφύρα το βράδυ εκείνο του γυρισμού που άρχισαν να σφυρίζουν οι Σεμνές στο λιγοστό χορτάρι - είδα τα φίδια σταυρωτά με τις οχιές πλεγμένα πάνω στην κακή γενιά τη μοίρα μας.
Φωνές από την πέτρα από τον ύπνο βαθύτερες εδώ που ο κόσμος σκοτεινιάζει, μνήμη του μόχθου ριζωμένη στο ρυθμό που χτύπησε τη γης με πόδια λησμονημένα. Σώματα βυθισμένα στα θεμέλια του άλλου καιρού, γυμνά. Μάτια προσηλωμένα, προσηλωμένα, σ' ένα σημάδι που όσο κι' αν θέλεις δεν το ξεχωρίζεις· η ψυχή που μάχεται για να γίνει ψυχή σου. Μήτε κι' η σιωπή είναι πια δική σου Εδώ που σταμάτησαν οι μυλόπετρες». Οχτώβρης 1935
Β. Η ΧΡΥΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΔΑ
ΤΡΙΑ χρόνια αργότερα, ο Σεφέρης ξαναγυρίζει στην Αργολίδα. Εδώ και δυό χρόνια, ήδη, αναζητεί -ιδιοτροπία του ποιητή, θα πουν· όχι, είναι κάτι παραπάνω απ' αυτό, είναι η αναζήτηση του προσκυνητή που τριγυρίζει στους άγιους τόπους, - αναζητεί το Βασιλέα της Ασίνης. Τον βρήκε: μια εντάφια χρυσή προσωπίδα που την πήρε και την κράτησε στα χέρια του: «Την άγγιξες, θυμάσαι τον ήχο της; Κούφιο μέσα στο φως σαν το στεγνό πιθάρι στο σκαμένο χώμα· κι' ο ίδιος ήχος μες στη θάλασσα με τα κουπιά μας. Ο βασιλιάς της Ασίνης ένα κενό κάτω από την προσωπίδα...».
Ένας ποιητής, όμως, ξέρει να διαβάζει μια προσωπίδα. Ένας ποιητής ξέρει ίσως ν' ακούει τη σιωπή της άδειας προσωπίδας. Νά! Τουλάχιστον ποιο υπήρξε το στοχαστικό όραμα του Σεφέρη: Πίσω από τα μεγάλα μάτια τα καμπύλα χείλια τους βοστρύχους ανάγλυφα στο μαλαματένιο σκέπασμα της ύπαρξής μας ένα σημείο σκοτεινό που ταξιδεύει σαν το ψάρι μέσα στην αυγινή γαλήνη του πελάγου και το βλέπεις: ένα κενό παντού μαζί μας. Και το πουλί που πέταξε τον άλλο χειμώνα με σπασμένη φτερούγα σκήνωμα ζωής, κι' η νέα γυναίκα που έφυγε να παίξει με τα σκυλόδοντα του καλοκαιριού κι' η ψυχή που γύρεψε τσιρίζοντας τον κάτω κόσμο κι' ο τόπος σαν το μεγάλο πλατανόφυλλο που παρασέρνει ο χείμαρρος του ήλιου με τ' αρχαία μνημεία και τη σύγχρονη θλίψη».
Ο ποιητής αργοπορεί κοιτάζοντας τις πέτρες κι' αναρωτιέται: «... υπάρχουν άραγε ανάμεσα στις χαλασμένες τούτες γραμμές τις ακμές τις αιχμές τα κοίλα και τις καμπύλες υπάρχουν άραγε εδώ που συναντιέται το πέρασμα της βροχής του αγέρα και της φθοράς υπάρχουν, η κίνηση του προσώπου το σχήμα της στοργής εκείνων που λιγόστεψαν τόσο παράξενα μες στη ζωή μας αυτών που απόμειναν σκιές κυμάτων και στοχασμοί με την απεραντωσύνη του πελάγου ή μήπως όχι δεν απομένει τίποτε παρά μόνο το βάρος η νοσταλγία του βάρους μιας ύπαρξης ζωντανής εκεί που μένουμε τώρα ανυπόστατοι λυγίζοντας σαν τα κλωνάρια της φριχτής ιτιάς σωριασμένα μέσα στη διάρκεια της απελπισίας ενώ το ρέμα κίτρινο κάτεβάζει αργά βούρλα ξεριζωμένα μες στο βούρκο εικόνα μορφής που μαρμάρωσε με την απόφαση μιας πίκρας παντοτινής. Ο ποιητής ένα κενό».
Η Ελλάδα, Χώρα των Νικημένων Θεών και της Εξορίας
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ. Ένα κενό; Μα όχι. Η θλίψη του Σεφέρη, σ' αυτό το σημείο, δεν είναι λιγότερο δραματική. Γιατί ξέρει καλά ότι ο ποιητής είναι το πνεύμα που ανασυνθέτει το κενό, όπως ο μουσικός που εκφράζει το νόημα της σιωπής και κάνει τη νύχτα να τραγουδά. Ξέρει, όμως, ακόμη, ότι το να ανασυνθέτεις την ψυχή του λαού που δημιούργησε την ομορφιά, την δικαιοσύνη, το Θεό, και γέννησε αυτό που ποτέ δεν ξανάδε ούτε πρόκειται να ξαναδεί κανείς δυο φορές, είναι μια ανέλπιδη προσπάθεια. «Βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες», λέει ο ποιητής. Μεγάλες, εξαιτίας του βάρους των. Μεγάλες, εξαιτίας της ανυπόφορης τελειότητάς τους. Όχι, η Ελλάδα δεν είναι η χώρα της κατάρας των νικημένων από τη μοίρα Θεών. Είναι όμως, δύσκολο, -σ' αυτό συμφωνούμε-, να είναι κανείς απόγονος του Αισχύλου και του Φειδία και του Πλάτωνα. Ερχόμενος, ωστόσο, ύστερα από το Σολωμό, τον Παλαμά, το Σικελιανό, ο Σεφέρης είναι ο πρώτος που ζει οδυνηρά την Ελληνική του μοίρα, υπερήφανα, αλλά χωρίς ματαιοδοξία· ανθρώπινα, αλλά χωρίς αλαζονεία· δύσκολα, αλλά χωρίς απελπισία· σεμνά, αλλά χωρίς ρητορεία. Τα τελευταία αποσπάσματα ποιημάτων που παραθέτω δείχνουν το απλό μεγαλείο με το οποίο ο Σεφέρης στέκεται μπρος σ' ένα παρελθόν που συντρίβει τον άνθρωπο της γενιάς του. Μου παραχώρησε το δικαίωμα να διαλέξω, ύστερ'απ' αυτόν, τα ποιήματα με τα οποία θα ήθελα να τον παρουσιάσω.
ΤΟ ΠΡΩΤΟ, «Ξύπνησα μ' αυτό το μαρμάρινο κεφάλι στα χέρια» και το δεύτερο «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου», τα ξεχωρίσαμε, αυτός κι εγώ, σαν βασικά. Το τέταρτο είναι παρμένο από την «Κίχλη». Το φυλάω για το τέλος. Έχω τους λόγους μου γι' αυτό. Διάλεξα το πρώτο -το μαρμάρινο κεφάλι- γιατί θυμίζει ακόμη τις πέτρες, τις δουλεμένες τούτη τη φορά, που είναι όχι μονάχα η δόξα;, αλλά και η αδυσώπητη κληρονομιά του σημερινού Έλληνα. «Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να τ' ακουμπήσω. Έπεφτε στο όνειρο καθώς έβγαινα από το όνειρο Έτσι ενώθηκε η ζωή μας και θα είναι πολύ δύσκολο να ξαναχωρίσει. Κοιτάζω τα μάτια· μήτε ανοιχτά μήτε κλειστά μιλώ στο στόμα που όλο γυρεύει να μιλήσει κρατώ τα μάγουλα που ξεπέρασαν το δέρμα Δεν έχω άλλη δύναμη· Τα χέρια μου χάνουνται και με πλησιάζουν ακρωτηριασμένα». Τα μπράτσα είναι ασθενικά, αδύνατα και πέφτουν ξεριζωμένα απ' τους ώμους για να μπορέσουν να κρατήσουν αυτό το μαρμάρινο κεφάλι, που ‘ναι σύμβολο του κάθε ωραίου που εδημιούργησε η Ελλάδα και που ο Σεφέρης και οι δικοί του οφείλουν να το οδηγήσουν ακόμη πιο μακρυά, να το βοηθήσουν με μια καινούρια ιδιοφυΐα, ίση προς την αρχαία. Τέτοια υπήρξε, άλλοτε, η μοίρα των Δαναΐδων, που ποτέ δεν μπόρεσαν ν' αποτελειώσουν το φοβερό τους μόχθο. Το όνομά τους, όμως, μπήκε στην αιωνιότητα των μεγάλων Συμβόλων. ΣΤΟ «Γυρισμό του ξενιτεμένου» έχουμε να κάνουμε με μιαν άλλην εικόνα, μ' έναν άλλον σπαραγμό. Θα μπορούσα, βέβαια, να επαναλάβω, όπως ήδη, το έχουν κάνει οι εξηγητές του, την ιστορία της ζωής του. Γεννήθηκε στη Σμύρνη. Έχασε τα πάντα ύστερα από τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922. Ξεριζωμένος. Τα σπίτια που είχε του τα πήρανε. Ξέρω. Ξέρω, όμως, επίσης, ότι αναζήτησε στις Μυκήνες και αλλού. Ανάμεσα στις σωριασμένες πέτρες, το αρχαίο του σπίτι: «... στριφογυρίζοντας μέσα σε σπασμένες πέτρες, τρεις ή έξι χιλιάδες χρόνια ψάχνοντας σε οικοδομές γκρεμισμένες που θα είταν ίσως το δικό μας σπίτι προσπαθώντας να θυμηθούμε χρονολογίες και ηρωικές πράξεις θα μπορέσουμε;».
Ο ποιητής, εδώ, δεν αποτελειώνει τη φράση του. Μια σκέψη τον βασανίζει. Ύστερα από μιαν άλλη στροφή που θυμίζει, εκτός από μεγάλους ηρωϊσμούς, τις μεγάλες καθιζήσεις, το τρομερό γι' αυτόν ρώτημα θα ξαναγυρίσει πάλι, όχι, όμως, σαν κραυγή, αλλά σαν εναγώνια οιμωγή: «γιατί δεθήκαμε και σκορπιστήκαμε και παλαίψαμε με δυσκολίες ανύπαρχτες όπως λέγαν χαμένοι, ξαναβρίσκοντας ένα δρόμο γεμάτο τυφλά συντάγματα βουλιάζοντας μέσα σε βάλτους και μέσα στη λίμνη του Μαραθώνα, θα μπορέσουμε να πεθάνουμε κανονικά;». Το να ζει κανείς τη μοίρα του σαν εξόριστος του παρελθόντος μεσ' στον σημερινό κόσμο, αυτή είναι η ανυπόφορη εξορία. Και ο άνθρωπος, που η ζωή του ως διπλωμάτη και προπάντων τα γεγονότα πού ‘ζησε στον πόλεμο και την κατοχή της χώρας του, τον εκράτησαν πιο πολύν καιρό στα ξένα παρά στην πατρίδα του, στα ξένα απ' όπου η πατρίδα του του φαινόταν πάντα πιο μεγάλη και πιο γοητευτική, αυτός ο άνθρωπος θα ένιωσε τον πόνο του φοβερά. Ξέρουμε τώρα αρκετά την ευαισθησία, τη σκέψη και την τέχνη του Σεφέρη για να εξηγήσουμε τη βαθύτερη σημασία της εξορίας του και του γυρισμού του. Πρόκειται, πράγματι, για τον Ελληνισμό που τον έχει αισθανθεί και τον έχει βιώσει στο βάθος της ψυχής του. Ανάμνηση και νοσταλγία ενός παρελθόντος ασύγκριτου μεγαλείου. Και πόνος για την επιστροφή στην πραγματικότητα. Ο διάλογος του ποιήματος είναι επινόηση που πλάθει με τη φαντασία του ο ποιητής, για να θέσει αντιμέτωπους τους δύο ανθρώπους στους οποίους είναι διχασμένος ο Σεφέρης.
Ο ΓΥΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΞΕΝΙΤΕΜΕΝΟΥ «Παλιέ μου φίλε τι γυρεύεις; χρόνια ξενιτεμένος ήρθες με εικόνες που έχεις αναθρέψει κάτω από ξένους ουρανούς μακριά απ' τον τόπο το δικό σου».
«Γυρεύω τον παλιό μου κήπο· τα δέντρα μου έρχουνται ως τη μέση κι' οι λόφοι μοιάζουν με πεζούλια κι' όμως σαν είμουνα παιδί έπαιζα πάνω στο χορτάρι κατω από τους μεγάλους ίσκιους κι' έτρεχα πάνω σε πλαγιές ώρα πολλή λαχανιασμένος».
«Παλιέ μου φίλε ξεκουράσου σιγά-σιγά θα συνηθίσεις· θ' ανηφορίσουμε μαζί στα γνώριμά σου μονοπάτια θα ξαποστάσουμε μαζί κάτω απ' το θόλο των πλατάνων σιγά - σιγά θα ‘ρθούν κοντά σου το περιβόλι κι' οι πλαγιές σου».
«Γυρεύω το παλιό μου σπίτι με τ' αψηλά τα παραθύρια σκοτεινιασμένα απ' τον κισσό γυρεύω την αρχαία κολόνα που κοίταζε ο θαλασσινός. Πώς θες να μπώ σ' αυτή τη στάνη; οι στέγες μου έρχονται ως τους ώμους κι' όσο μακριά και να κοιτάξω βλέπω γονατιστούς ανθρώπους λες κάνουνε την προσευχή τους».
«Παλιέ μου φίλε δε μ' ακούς; σιγά-σιγά θα συνηθίσεις το σπίτι σου είναι αυτό που βλέπεις κι' αυτή την πόρτα θα χτυπήσουν σε λίγο οι φίλοι κι' οι δικοί σου γλυκά να σε καλωσορίσουν».
«Γιατί είναι απόμακρη η φωνή σου; σήκωσε λίγο το κεφάλι να καταλάβω τι μου λες όσο μιλάς τ' ανάστημά σου ολοένα πάει και λιγοστεύει λες και βυθίζεται στο χώμα».
«Παλιέ μου φίλε συλλογίσου σιγά-σιγά θα συνηθίσεις η νοσταλγία σου έχει πλάσει μια χώρα ανύπαρχτη με νόμους έξω απ' τη γης κι' απ' τους ανθρώπους».
«Πια δεν ακούω τσιμουδιά βούλιαξε κι' ο στερνός μου φίλος παράξενο πώς χαμηλώνουν όλα τριγύρω κάθε τόσο εδώ διαβαίνουν και θερίζουν χιλιάδες άρματα δρεπανηφόρα».
Τι στάση να υιοθετήσει κανείς για να νικήσει αυτή την αγωνία; Την ανταρσία; Τον αγώνα; Αυτό ίσως θα μπορούσε να κάνει ένας Σικελιανός. Ένας Παλαμάς. Δεν είναι αυτή η στάση του Σεφέρη, που καταφεύγει στην υποχώρηση, την καρδιά, μάλιστα, της υποχώρησης, στην εγκαρτέρηση. Ούτε η μια, όμως, ούτε η άλλη είναι συνώνυμες της φυγής. Ίσα - ίσα, ξεπερνώντας, υπερβαίνοντας την αδυσώπητη δύναμη της μοίρας, ο ποιητής φτάνει στη λευτεριά [4].
ΣΤΟ ΠΟΙΗΜΑ που έχει τίτλο: «Η Στέρνα», βλέπουμε -από το 1932, όταν ο Σεφέρης είτανε 32 χρονών- τη σιγανή και ήρεμη κάθοδο του ποιητή στη μοναξιά, τη σιωπή, στις μυστικές περιοχές της συνείδησης. «Εδώ, στο χώμα ρίζωσε μια στέρνα μονιά κρυφού νερού που θησαυρίζει. Σκεπή της βήματα ηχηρά. Τ' αστέρια δε σμίγουν την καρδιά της. Κάθε μέρα πληθαίνει, ανοιγοκλεί, δεν την αγγίζει».
Ανοίγει ο πάνω κόσμος σα ριπίδι και παίζει με το φύσημα του ανέμου. Πρόσωπα λάμπουν για μια στιγμή και σβήνουν μέσα σ' ένα εβένινο σκοτάδι. Ο κόσμος πάνω της πληθαίνει, πάει, δεν την αγγίζει Οι ώρες περνούν, οι ήλιοι και τα φεγγάρια, «μα το νερό έχει δέσει σαν καθρέφτης» (...) «Μόνη, και στην καρδιά της τόσο πλήθος μόνη, και στην καρδιά της τόσος μόχθος και τόσος πόνος, στάλα - στάλα μόνος» (...) «Πεθαίνουμε! Πεθαίνουν οι θεοί μας!...» «Τα μάρμαρα το ξέρουν, που κοιτάζουν» (...) «ξένα, γεμάτα βλέφαρα, συντρίμια καθώς περνούν τα πλήθη του θανάτου».
Ξαφνιασμένος από την αδυναμία της ψυχής να επικοινωνήσει με τόν κόσμο, ο ποιητής λέει, στο τέλος: «Μα η νύχτα δεν πιστεύει στη αυγή κι' η αγάπη ζει το θάνατο να υφαίνει έτσι, σαν την ελεύθερη ψυχή, μια στέρνα που διδάσκει τη σιγή μέσα στην πολιτεία τη φλογισμένη».
ΕΝΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ απόσπασμα θα εξηγήσει την εγκαρτέρηση -τη γαλήνια αποδοχή- του Σεφέρη. Το παίρνω από το ποίημα «Κίχλη» πού ‘χει τέσσερα μέρη. Είναι το όνομα ενός μικροκάραβου συγκοινωνίας που πλέει, στον πόλεμο, κοντά στο νήσι Πόρος, στην ανατολική πλευρά της Πελοποννήσου, ανάμεσα Αίγινας και Ύδρας. «τό ΄λεγαν «Κίχλη»· ένα μικρό ναυάγιο· τα κατάρτια, σπασμένα, κυματίζανε λοξά στο βάθος, σαν πλοκάμια ή μνήμη ονείρων, δείχνοντας το σκάρι του στόμα θαμπό κάποιου μεγάλου κήτους νεκρού σβησμένο στο νερό. Μεγάλη απλώνουνταν γαλήνη».
Πραγματικά, το ναυάγιο είναι αιώνιο [8]. Φωνές ανεβαίνουν απ' την άβυσσο, που ο Σεφέρης, σαν τον Οδυσσέα, τις ακούει, μα δεν τις αναγνωρίζει,εκτός από μια: «Κι' άλλες φωνές σιγά - σιγά με τη σειρά τους ακολουθήσαν· ψίθυροι φτενοί και διψασμένοι που βγαίναν από του ήλιου τ' άλλο μέρος, το σκοτεινό· θά ‘λεγες γύρευαν να πιουν αίμα μια στάλα· είτανε γνώριμες μα δεν μπορούσα να τις ξεχωρίσω. Κι' ήρθε η φωνή του γέρου, αυτή την ένιωσα Πέφτοντας στην καρδιά της μέρας Ήσυχη, σαν ακίνητη: «Κι αν με δικάσετε να πιω φαρμάκι, ευχαριστώ· το δίκιο σας θά ‘ναι το δικό μου· πού να πηγαίνω γυρίζοντας σε ξένους τόπους, ένα στρογγυλό λιθάρι. Το θάνατο τον προτιμώ· Ποιος πάει για το καλύτερο ο Θεός το ξέρει».
Ύστατο μάθημα του Σωκράτη, που δέχεται τη μεγάλη εξορία, την αδικία, τη μοίρα του.
Συμπέρασμα: Για να Κυριαρχήσεις τον Ελληνισμό πρέπει να τον Αξίζεις [9]
ΠΡΕΠΕΙ, ωστόσο, να καταλήξουμε σ' ένα συμπέρασμα. Η τραγωδία δεν τελειώνει παρά με το θάνατο. «Και πόσα χρόνια χάσαμε, λέει ο ποιητής, για να πεθάνουμε». Εδώ δεν υπάρχει κάθαρσις. Σ' αυτήν, όμως, την ακίνητη και γαλήνια φωνή του Σωκράτη, που την κάνει ο ποιητής να ξανανεβαίνει από την άβυσσο και το πρώτο ναυάγιο του ελληνισμού, δεν υπάρχει πια ούτε αμηχανία, ούτε αγωνία. Ύστερ' από τόσες φωνές, «Φωνές που ανεβαίνουν από την πέτρα, φωνές που ανεβαίνουν από τον ύπνο», όπως στις Μυκήνες· φωνές του μυστικού νερού, όπου τόση θλίψη μαζεύτηκε γουλιά-γουλιά, φωνές της στέρνας που, όμοια με μιαν ελεύθερη ψυχή, διδάσκει τη σιωπή: φωνές που από παντού, από τη θάλασσα και από τους τάφους, ανεβαίνουν και, ξαφνικά, παγώνουν, ακίνητες, απολιθωμένες, όπως οι χειρονομίες και η κίνηση ενός απότομα σταματημένου φιλμ, όπως μέσα στο όραμα που είχε ο Σεφέρης δει με τόσο θαυμαστό τρόπο στην εργατική κοιλάδα, στην Εγκωμή, στην Κύπρο· ύστερ' από τόσες φωνές, τρομερές, ή οδυνηρές, ή μυστικές, να! Η τέλεια γαλήνη του Σωκράτη...
ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ τελείωσε. Ο άνθρωπος ξέρει ότι η μοίρα τον συντρίβει και ότι ο αγώνας που δέχτηκε να αναλάβει είναι προκαταβολικά χαμένος. Δεν θα ξεφύγει από τους δυο σκοτεινούς Σκοπέλους, απ' όπου πρέπει να περάσει η οδυσσειακή σχεδία του. Η μοίρα, αρματωμένο με δρέπανα άρμα που θερίζει, δεν ξέρει πόσα δημιουργήματα ελληνικού μεγαλείου και ομορφιάς κατέστρεψε και καταστρέφει αδιάκοπα. Τουλάχιστον, με τη σκέψη του, με τη συνείδησή του, που ξαγρυπνά μεσ' τη σιωπή και την άσκηση, ένας άνθρωπος, ο Γιώργος Σεφέρης, προσπαθεί να κυριαρχήσει πάνω στη δραματική μοίρα του ελληνισμού, και, κύριος της αγωνίας του, γίνεται ο μεγάλος ποιητής, ο άξιος ποιητής της ανθρώπινης μοίρας της σημερινής Ελλάδας.
Μετάφραση Ξεν.Ι. Καράκαλος Επιμέλεια για τον Φυλλομάντη: Γιάννης Μεμαίος
[1] (Σ.τ.Επιμ.) Φαίνεται, εδώ, η καλή κλασσική παιδεία του Μερλιέ. Ο υπαινιγμός του αναφέρεται βέβαια στη ρήση του Ηράκλειτου "Δις ες τον αυτόν ποταμόν ουκ αν εμβαίης" ("Δεν μπορείς να μπεις δύο φορές στα ίδια νερά του ποταμού"). Μαζύ με τη ρήση "Αιών παις εστί παίζων, πεσσεύων παιδός η βασιλίη" ("Ο χρόνος είναι παιδί που παίζει πεσσούς, του παιδιού είναι η βασιλεία, η νίκη") αποτελούν ό,τι μάς έχει παραδοθεί από τη σκέψη του μυστηριώδους Εφέσιου για τον χρόνο. Ο Ηράκλειτος επανέρχεται, πάντως, στο μοτίβο του ποταμού και με μια άλλη ευκαιρία: για να θεμελιώσει την εν ταυτώ συνύπαρξη των αντιθέτων, για να δείξει ότι βάση του όντος είναι η αντιφατικότητά του. "Ποταμοίς τοις αυτοίς εμβαίνομεν τε και ουκ εμβαίνομεν, είμεν τε και ουκ είμεν" (αποσπ. 49a).
[2] (Σ.τ.Επιμ.) Αν και η μεταπολεμική Ελλάδα, ευζωούσα κι ανέμελη(;), έσπευσε ανεπιγνώττως να χαλαρώσει τη σχέση της με το δημοτικό τραγούδι, εντούτοις οι μεγάλοι άνθρωποι της ελληνικότητας και του ουμανισμού εμβαπτίστηκαν στη ζωντάνια του. Στο ίδιο κλίμα με τον Σεφέρη, ο Ίων Δραγούμης έγραψε (στο "Ελληνικός Πολιτισμός"): "Πήγαινε στα δημοτικά τραγούδια, στη δημοτική τέχνη και στη χωριάτικη και λαϊκή ζωή, για να βρείς τη γλώσσα σου και την ψυχή σου, και μ' αυτά τα εφόδια, αν έχης ορμή μέσα σου και φύσημα, θα πλάσης ό,τι θέλεις, παράδοση και πολιτισμό και αλήθεια και φιλοσοφία".
[3] (Σ.τ.Επιμ.) Εδώ ο Σεφέρης επικαλούμενος την απλότητα και θέλοντας αντίστοιχα ν' αποδιώξει τα "μαλάματα", επαναφέρει τη νιτσεϊκή ανάλυση για το περιττό και το απέριττο. Αναφερόμαστε στο εκπληκτικό εκείνο κλείσιμο του Δεύτερου Ανεπίκαιρου Στοχασμού όπου εκθέτει το πώς οι Έλληνες συγκρότησαν την αυτοσυνειδησία τους με νήμα το "Γνώθι σαυτόν" και θέτοντας στο επίκεντρο, ως προϋπόθεση της Αρμονίας, τη διάκριση-οδηγό ανάμεσα στο απέριττο και το περιττό.
[4] (Σ.τ.Επιμ.) Λυρικός ποιητής και πεζογράφος, γεννήθηκε στην Πράγα το 1875 και πέθανε το 1926. Έζησε στην Πράγα, το Μόναχο και την Ελβετία. Έγραψε πολλά ποιήματα στη γαλλική γλώσσα. Γνωστότερα έργα του Ελεγείες του Ντουίνο και Ορφικά σονέτα. Μεγάλη επίδραση είχε το κείμενό του Γράμμα σε έναν νέο ποιητή.
[5] (Σ.τ.Επιμ.) Σε ελεύθερη απόδοση: "Είναι εντελώς αδιάφορο το φύλο εκείνου του ανθρώπου που περιφρονώντας τα οικεία και κοντινά επιδιώκει τα απρόσιτα, κυνηγώντας μάταια άπιαστες ελπίδες".
[6] (Σ.τ.Επιμ.) "Ω ψυχή μου, νοιώσε με λιγότερη ζέση τη λαχτάρα της αθανασίας, και δώσε κάθε σου ικμάδα για να εξαντλήσεις όλα τα μπορετά [δυνατά]".
[7] (Σ.τ.Επιμ.) "Εάν έχω διάθεση για κάτι, δεν είναι για τίποτε άλλο παρά μόνο για τη γη και τις πέτρες".
[8] (Σ.τ.Επιμ.) Το μοτίβο του ναυάγιου, που όμως -εδώ θέλει προσοχή- δεν συμβολίζει την οριστική ήττα, ούτε την παραίτηση, αλλά τη διαρκή (και τραγική) αναμέτρηση με το υπέρτερο, υπάρχει και στον Ελύτη: "Ξορκίζουμε τη νύχτα όρθιοι / κατάντικρυ / της τρικυμισμένης θάλασσας ξέμπαρκοι ναυτικοί / που χάσαμε το θείο ναυάγιο για πάντα".
[9] (Σ.τ.Επιμ.) Με την έννοια : Για να τιθασσεύσεις την ελληνικότητα πρέπει να την αξίζεις.
Γράψε ένα σχόλιο
Κρατήστε το σχόλιο σύντομο και σχετικό με το άρθρο.
Για εκτενέστερες παρεμβάσεις, στείλετέ μας e-mail στο
Το σχόλιο θα δημοσιευτεί τις αμέσως επόμενες ώρες, εκτός εάν έρχεται σε σύγκρουση με τον ποινικό νόμο.
Η παρέα του Φυλλομάντη δεν ευθύνεται για το περιεχόμενο των σχολίων.
Για λόγους ασφαλείας, πρέπει να συμπληρώσετε τον παρακάτω Κωδικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ίσως σάς ζητηθεί να κάνετε *Refresh* στον περιηγητή σας για να εμφανιστεί ένας νέος κωδικός πάνω από το κουμπί 'Αποστολή'.
Μην ξεχνάτε ότι τα σχόλια κάτω από ένα κείμενο είναι εξίσου σημαντικά με το κείμενο. Είναι η ζωντάνια του.
Μη διστάζετε να διατυπώνετε τη σκέψη σας, είτε εδώ είτε ακόμα πιο ζωντανά στο FORUM.
Σχόλια (1)
1. 17-11-2008 17:12
Ματαρόα
Αγαπητέ Γιάννη, Χρειαζόταν να θυμηθούμε το Μερλιέ και τη γυναίκα του Μέλπω γιατί σε αυτή τη χώρα καμια φορά ξεχνάμε. Είναι όπως τα λές πολύ όμορφα στην επιμέλειά σου. Θέλω να προσθέσω για την ιστορία ότι ο Μερλιέ ήταν πραγματικά Φιλέλληνας και Ευεργέτης μας. Δεν διστάζω να πω πως θυμίζει λίγο από Λόρδο Βύρωνα, τόσο έρωτα ένοιωθε για την πατρίδα μας. Όχι μόνο την αρχαία αλλά και τη σημερινή. Με μεγάλες δυσκολίες, πολλές αναβολές και τιτάνιο αγώνα, εξάντλησε τα περιθώρια Υποτροφίας του Γαλλικού κράτους και επέβαλε την υποτροφία για 150 Ελληνόπουλα. Αναμεταξύ τους ήταν και περίπου 30 Εαμίτες και Επονίτες. Υπάρχουν κι άλλα ονόματα που διάπρεψαν στην επιστήμη τους, και ακτινοβόλησαν, εκτός από αυτά που γράφεις αγαπητέ Γιάννη. Είναι η Νέλη Ανδρικοπούλου, ο Κώστας Παπαϊωάννου, ο Μάνος Ζαχαρίας, ο Αριστομένης Προβελέγγιος, Νικόλας Χατζημιχάλης, ο Ντίκος Βυζάντιος, η Μάτση Χατζηλαζάρου, ο Μέμος Μακρής, ο Ανδρέας Γληνός, η Έλλη Αλεξίου, ο Εμμ. Κριαράς και πολλοί άλλοι. Το ταξίδι έγινε με το βρετανικό λίμπερτυ πλοίο που το λέγανε «Ματαρόα» κράτησε σύνολο έξι μέρες μέχρι τις 28 Δεκεμβρίου 1945. Αφού αποβιβάστηκαν στον Τάραντα συνέχισαν με τρένο για Παρίσι.
Πέρισυ κυκλοφόρησε από την Εστία το βιβλίο της Ν.Ανδρικοπούλου με τίτλο «Το Ταξίδι του Ματαρόα. Στον καθρέφτη της μνήμης», μία συγκινητική μαρτυρία από το ταξίδι, με αληθινούς διάλογους και περιστατικά. Από εκεί βρήκα τα στοιχεία που γράφω. Αναρωτιέμαι μαζί με το δημοσιογράφο Κώστα Κατσουλάρη αν η Ελληνική Πολιτεία έχει επίσημα πει ευχαριστώ στον Μερλιέ και τη Γαλλία.
(Και μία πολύ χαρακτηριστική λεπτομέρεια. Η γλύπτρια Νέλη Ανδρικοπούλου ήταν στο καράβι υπότροφος. Και ήταν ο μεγάλος έρωτας του Καστοριάδη, «Έρως με κεφαλαίο Ε και όλο το βάθος και το πλάτος της λέξης» όπως της έγραψε ένα σημείωμα ο φιλόσοφος πριν πεθάνει. Νάταν άραγε από το ταξίδι με το Ματαρόα;)
Το 1925 ήρθε στην Ελλάδα, καθηγητής στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών (από το 1938 διευθυντής του έως το 1961), κρυφή ελπίδα και φανερό στόχο του την αποκατάσταση και ανάπτυξη των κλονισμένων, από το “Μικρασιατικό”, ελληνογαλλικών σχέσεων, ιδίως των πολιτιστικών και ηθικών. Αναπτύσσει δράση έντονη, ενώ από το 1930, μαζί με τη Μέλπω, οραματίζονται και θεμελιώνουν το “Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών”.
του ελληνισμού Κωστής Παλαμάς, ο λαός της Αθήνας, με επικεφαλής τον Άγγελο Σικελιανό, τον συνόδεψε ως τον τάφο του κι άφησε να αντιλαλήσει πάνω από το λείψανό του, τη στιγμή της ταφής του, ο εθνικός ύμνος· και τραγουδήθηκε τόσο δυνατά απ' αυτό το ποτάμι των φωνών, που ακούστηκε ως τους πρόποδες της Ακρόπολης.
Θα ιδούμε ότι, γι' αυτόν, το ν' αμφιβάλλει και να αισθάνεται την πληγή του, σημαίνει να βεβαιώνει, ήδη, την ύπαρξή του. Πρέπει, λοιπόν, να δεχτεί να ξαναντυθεί τον εξουθενωτικό χιτώνα του Νέσσου -την παράδοση- · πρέπει να δεχτεί να κρατήσει στ' αδύνατα χέρια του τη μαρμάρινη κεφαλή, που το βάρος της θα του τσακίσει τους ώμους. Θα περπατήσει ανάμεσα στις παλιές ακρωτηριασμένες πέτρες απ' τις οποίες είναι γεμάτη η ελληνική γη, αναζητώντας το χαμένο τόπο όπου γεννήθηκε εδώ και χιλιάδες χρόνια. Εξαντλημένος, θα ψάξει να βρει καταφύγιο μέσα στις στέρνες της σιωπής, για ν' ακούσει, μέσα εκεί, τη φωνή της ψυχής, ενώ, πάνω στις πλάκες που τις σκεπάζουν, θα τρέχουν τα πολυθόρυβα βήματα των αγκαλιασμένων από τον ήλιο και τη μάταιη ταραχή πόλεων.
ΕΝΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ απόσπασμα θα εξηγήσει την εγκαρτέρηση -τη γαλήνια αποδοχή- του Σεφέρη. Το παίρνω από το ποίημα «Κίχλη» πού ‘χει τέσσερα μέρη. Είναι το όνομα ενός μικροκάραβου συγκοινωνίας που πλέει, στον πόλεμο, κοντά στο νήσι Πόρος, στην ανατολική πλευρά της Πελοποννήσου, ανάμεσα Αίγινας και Ύδρας.
